fbpx

Polska od wielu lat jest dużym producentem i eksporterem owoców jagodowych, zwłaszcza takich gatunków, jak truskawka, malina, porzeczka czarna i czerwona, agrest, aronia i borówka amerykańska (wysoka). Uprawa tych gatunków dynamicznie rozwija się na dużą skalę towarową, a także wśród amatorów. W ostatnich latach rośnie zainteresowanie uprawą nowych i mniej znanych gatunków krzewów owocowych, jak suchodrzew jadalny (pospolicie zwany jako jagoda kamczacka), świdośliwa olcholistna i rokitnik pospolity. Perspektywiczne do uprawy w naszym kraju są także dereń jadalny (Cornus mas), mini kiwi (Actinidia sp.), bez czarny (Sambucus nigra), róża owocowa (Rosa sp.), pigwowiec japoński (Chanomeles sp.), kolcowój pospolity, czyli jagoda goi (Lycium sp.) i inne.

Obecnie, w warunkach zagrożenia pandemii coronawirusa, dużego stresu i emocjonalnego trybu życia człowieka niezbędna jest żywność o wysokiej wartości odżywczej i walorach prozdrowotnych. W dostarczeniu niezbędnych dla prawidłowego funkcjonowania organizmu wartościowych substancji dużą rolę odegrać mogą owoce mało znanych i jeszcze nie rozpowszechnione w uprawie w/w gatunków roślin sadowniczych. Zawierają one niezwykle cenne dla organizmu ludzkiego bioaktywne związki – polifenole, antocyjany, witaminy, makro- i mikroelementy, naturalne antybiotyki, alkaloidy nienasycone kwasy tłuszczowe, aminokwasy i inne.

 

  1. Jagoda kamczacka (Lonicera kamtschatica)

Wstęp

W Polsce nazywana także jako suchodrzew jadalny, wiciokrzew siny, a ostatnio Haskap. Nie jest jeszcze rozpowszechniona na dużą skalę w uprawie towarowej w naszym kraju. Wyjątkowo dużo plantacji w naszym kraju założono w latach 2013-2015. Natomiast w kolejnych latach zainteresowanie uprawą osłabło, gdyż okazało się, że paradoksalnie owoce tego gatunku i przetwory z nich robione nie znajdowały się na oficjalnej liście produktów spożywczych dopuszczonych do obrotu w krajach UE. Jednak jagoda kamczacka została wpisana 13 grudnia 2018 r. na listę nowej żywności na mocy rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 2015/2283 z dnia 25 listopada 2015 roku (www.efsa.europa.eu). Fakt ten oraz małe wymagania klimatyczne i glebowe oraz dostępność nowych odmian o dużych i smacznych owocach wpłynęły na stopniowy powrót popularności uprawy tego gatunku w Polsce. Szacowana powierzchnia uprawy jagody kamczackiej w naszym kraju to aktualnie około 2.500 ha, z czego duży udział stanowią młode plantacje (do 5 lat).

Charakterystyka gatunku

Jagoda kamczacka należy do rodzaju Lonicera, który dzieli się na dwa podrodzaje tj. wiciokrzew (głównie ozdobne pnącza) i suchodrzew (w tym gatunki jadalne), do rodziny przewiertniowatych (Caprifoliaceae). Gatunek ten naturalnie rośnie na półkuli północnej, głównie w strefie klimatu umiarkowanego i zimnego. Powszechnie występuje w Azji Środkowej, Ameryce Północnej i północnej części Europy, a szczególnie w Japonii, w północnowschodniej Rosji, w Chinach i Kanadzie. Japończycy jako pierwsi docenili cenne właściwości owoców tego gatunku, nazywanego Haskap w tym kraju.

Krzew tworzy zwartą, kolistą, zagęszczona koronę i dorasta zwykle 1,5-2,0 m wysokości. Jest rośliną długowieczną, może rosnąć przez 30 lat, a nawet więcej. Starszy krzew wytwarza od kilku do kilkunastu rozgałęzionych pędów szkieletowych. Kwiaty są niepozorne, lejkowate, żółtawobiałe, do około 2 cm długości. Są obupłciowe, zebrane parami na wspólnej, krótkiej szypułce. Kwitnienie odbywa się wraz z rozwojem liści. W warunkach centralnej Polski kwitnienie występuje najczęściej w końcu kwietnia lub początkach maja i w zależności od pogody trwa 2-3 tygodnie. Kwiaty są owadopylne (najczęściej zapylane przez trzmiele, rzadziej przez pszczoły). Jest rośliną dwupłciową, ale obcopylną (samo niezapylającą się) – wymaga zapylenia krzyżowego do dobrego plonowania krzewów.

Owocem jest mięsisty, wydłużony pestkowiec (pospolicie nazywany „jagodą”), o barwie granatowej, pokryty niebieskim woskowym nalotem (fot. 1).

Owoce poszczególnych odmian różnią się wielkością i kształtem. Mogą mieć około 1 cm średnicy i do 5 cm długość. Ich masa wynosi przeciętnie 1,0-1,5 g. Mają charakterystyczny przyjemny słodkokwaśny smak, przypominający czarną leśną jagodę, z wyczuwalną, szczególnie u starszych odmian, goryczką. Nowsze odmiany mają owoce typu deserowego, są słodsze, pozbawione kwaśnogorzkiego smaku. W przeciwieństwie do borówki wysokiej, miąższ owoców tego gatunku jest ciemny na całym przekroju, a sok silnie barwiący. Owoce jagody kamczackiej dojrzewają już pod koniec maja i na początku/ połowie czerwca, są jednymi z pierwszych na krajowym rynku, przed lub razem z truskawką i miesiąc przed borówką amerykańską. Dojrzałe owoce nadają się do bezpośredniego spożycia oraz do zamrożenia i przetwórstwa – do wyrobu takich produktów, jak: soki, nalewki, wina, dżemy, mrożonki i susze (fot. 2).

Mogą one służyć jako dodatki do chleba, ciast, mięs, sosów, jogurtów czy lodów. Uzyskuje się z nich czerwony barwnik do żywności.

Właściwości odżywcze i zdrowotne

Ostatnio wśród konsumentów rośnie zainteresowanie owocami i przetworami jagody kamczackiej, ze względu na wysokie ich wartości odżywcze i prozdrowotne. Są one bogate w antocyjany, polifenole, witaminy (A, B1, B2, B6, B9, C i P) oraz pektyny i garbniki Zawierają wiele korzystnych dla organizmu naturalnych makroelementów (magnez,  sód, potas, wapń, fosfor) i mikroelementów (mangan, miedź, bar, krzem, bor, jod). Charakteryzują się silnymi właściwościami przeciwutleniającymi, wymiatając nadmiar wolnych rodników w organizmie człowieka. Ostatnio w owocach jagody kamczackiej zidentyfikowano także związki irydoidowe, które występują w nielicznych owocach (dereń jadalny i żurawina). Wyniki licznych badań wskazują, że poza właściwościami antyoksydacyjnymi, owoce te mają także działanie przeciwzapalne i przeciwbakteryjne, co pozwala zapobiegać stanom zapalnym przewodu pokarmowego czy układu moczowego i w chorobie niedokrwiennej serca.

  1. Świdośliwa olcholistna (Amelanchier alnifolia )

Wstęp

Należy do kolejnych wartościowych gatunków, godnych polecenia do uprawy wdrożeniowej, towarowej i amatorskiej w naszym kraju. Przemawiają za tym małe wymagania w uprawie, wysoka polowa odporność roślin na choroby i szkodniki, możliwość kombajnowego zbioru i wartościowe owoce (soczyste, słodkie i smaczne). Wzorem do naśladowania jest Kanada, gdzie gatunek ten nazywany “Saskatoon Berry”, jest powszechnie uprawiany na plantacjach towarowych, na działach i w ogrodach przydomowych. W Polsce świdośliwa olcholistna może więc być postrzegana jako nowy i uzupełniający gatunek w produkcji owoców krzewów jagodowych, ze względu na zbliżoną technologię uprawy oraz zbioru i możliwość zagospodarowania owoców, głównie przez przemysł przetwórczy i zamrażalniczy, ale także na świeży rynek, pod warunkiem zagwarantowania plantatorom opłacalnej ceny. Po wprowadzeniu do uprawy towarowej (także amatorskiej) świdośliwa olcholistna przyczyni się do wzbogacenia polskiego rynku w owoce nowego gatunku krzewów owocowych, a także w nowe produkty uzyskiwane z tych owoców. Zainteresowani uprawą tego gatunku mogą zdobyć szczegółowe informacje na temat rozmnażania, odmian, wymagań środowiskowych i sposobów uprawy w już dostępnej literaturze[1].

Charakterystyka gatunku

Gatunek ten należy do rodziny różowatych (Rosaceae), podrodziny jabłkowe (Pomoideae), która obejmuje wiele roślin sadowniczych. Rodzaj ten obejmuje około 25 gatunków krzewów lub niewielkich drzew liściastych, pochodzących z Północnej Ameryki, Europy, północnej Afryki i wschodniej Azji Nazwa Amelanchier pochodzi od francuskiego słowa „amelanche”, które oznacza „małe jabłko”. W języku polskim nazwa – świdośliwa jest trochę myląca i zarazem trudna do wymówienia.

Krzewy świdośliwy olcholistnej osiągają 1,5-3,0 m wysokości, tworząc pokrój wzniosły z tendencją do rozkładania się. Rośliny wytwarzają pędy (odrosty) u nasady. System korzeniowy jest silny, składa się z pionowych i bocznych korzeni. Kwitnienie następuje najczęściej w pierwszej połowie maja. Kwiaty są białe, zebrane w kwiatostany, od kilku do kilkunastu kwiatów w kwiatostanie. Są bardzo dekoracyjne. Kwiaty są obupłciowe, samopylne, więc owoce mogą powstawać w wyniku samozapylenia, ale też na drodze zapylenia krzyżowego, pyłek jest przenoszony przez owady lub wiatr.

Owoce są kuliste, przeważnie ciemnogranatowe lub niebiesko-granatowe z nalotem. Średnia masa owocu zawiera się od 0,5 do 0,7 g (średnica 10-15 m, a nawet do18 mm), (fot. 3).

Owoce dojrzewają wcześnie, w II połowie – końcu czerwca, lub na początku lipca. Owoce świdośliwy zawierają dużo cukrów (głównie glukozy i fruktozy), a mało kwasów organicznych, dlatego w smaku są słodkie. Nadają się do spożycia w stanie świeżym, jako owoce deserowe, a przede wszystkim dla przemysłu przetwórczego i zamrażalniczego. Mogą być także wykorzystywane w przetwórstwie domowym do wyrobu soków, syropów, dżemów, konfitur i nalewek oraz do wypieku dobrych ciast owocowych. Owoce świdośliwy są wartościowym dodatkiem do innych, kwaśnych owoców lub ich przetworów, jako naturalne źródło cukrów prostych.

Właściwości odżywcze i zdrowotne

Owoce świdośliwy zawierają dużo prozdrowotnych związków chemicznych, takich jak polifenole, flavonoidy, antocyjany, witaminy (A, B i C) i lipidy oraz związki mineralne (wapń, żelazo i potas). Ze względu na zawartość bioaktywnych związków owoce te mają wysokie wartości odżywcze i zdrowotne. Owoce świdośliwy i jej przetwory wykazują właściwości przeciwutleniające (wymiatacze wolnych rodników), przeciwmiażdżycowe i bakteriobójcze w organizmie ludzkim. Dodatkowo korzystnie wpływają one na układ sercowo-naczyniowy, na wzrok i obniżają ciśnienie. Mogą mieć różnorodne zastosowanie (przemysł przetwórczy, zamrażalniczy, piekarnictwo, owoce deserowe, itp.). Mogą być także używane do przetwórstwa domowego do wyrobu soków, dżemów, konfitur i nalewek i ciast (fot. 4). Służą także jako dodatek do innych owoców, szczególnie o kwaśnym smaku.

  1. Rokitnik zwyczajny lub pospolity (Hippophae rhamnoides)

Wstęp

W Polsce rokitnik wydaje się być zapomnianym i niedocenionym, ale wartościowym gatunkiem uprawnym wśród krzewów owocowych. Może być uprawiany z powodzeniem w polskich warunkach klimatyczno-glebowych, ponieważ kilka jego biotypów występuje w naturze w naszym kraju. Dla przykładu można wymienić zarośla na wydmach wybrzeża Morza Bałtyckiego, w starych parkach czy na skarpach przy drogach, itp.

Charakterystyka gatunku

Rokitnik zwyczajny należy do rodzaju Hippophaë, który zawiera kilka gatunków, największe znaczenie mają H. rhamnoides L., H. mongolia, H. salicifolia i H. tibetana. Jest popularnym krzewem ozdobnym i cenną rośliną leczniczą z rodziny oliwnikowatych (Elaeagnaceae). Gatunek ten występuje w stanie naturalnym na Syberii, w Azji Środkowej, Chinach, Mongolii, na Kaukazie i wybrzeżu Morza Bałtyckiego i Północnego (wliczając Niemcy, Polskę, Litwę, Łotwę i Estonię i kraje Skandynawii).

Krótka charakterystyka gatunku

Krzew najczęściej dorasta do 3-4 m, z ciernistymi krótkopędami i ciernisto zakończonymi pędami. Krzewy odmian uprawnych mają małą liczbę cierni lub są bezcierniowe. Rokitnik pospolity dorasta także do większych rozmiarów, jako drzewo, o wysokości 6-8 m, czasem więcej. Charakterystyczną cechą tego gatunku jest tworzenie korzeniowych odrostów. Rokitnik jest rośliną dwupienną, czyli występują rośliny żeńskie, na których są kwiaty żeńskie i tam też wiążą się owoce oraz rośliny męskie, wytwarzające kwiaty męskie do produkcji pyłku, w celu zapylenia i zapłodnienia kwiatów żeńskich. Rokitnik kwitnie wczesną wiosną, przed lub równocześnie z rozwojem liści, jest rośliną wybitnie wiatropylną i światłolubną.

Owocem jest kulisty lub owalny, najczęściej pomarańczowy pestkowiec podobny do jagody, soczysty i aromatyczny (fot. 5).

Owoce są barwy od jasnożółtej, przez pomarańczową do czerwono-pomarańczowej, różnego kształtu: kulisty, owalny, podłużnie-owalny, cylindryczny i jajowaty. Osadzone są na krótkiej szypułce, w okresie dojrzewania liczne owoce, dosłownie oblepiające gałązki (stąd pochodzi rosyjska nazwa – “oblepicha”). Nowo wyhodowane odmiany różnią się długością szypułki (1,1–10 mm) oraz masą owocu, która wynosi najczęściej od 0,5 g do 0,9 g. Termin dojrzewania przypada od k. sierpnia do października. Owoce mogą pozostawać na krzewach przez zimę do wiosny, o ile wcześniej nie zjedzą ich ptaki, nornice, lub myszy, dla których jest przysmakiem.

Smak świeżych owoców rokitnika jest charakterystyczny, kwaśno-gorzkawy ze słabo wyczuwalnym posmakiem oleju, niektórzy doszukują się smaku ananasa. W przetwórstwie domowym z owoców rokitnika można zrobić dżem, syrop, wino i nalewki. Suszone owoce warto dodawać do herbat i kompotów, łącząc ze słodkimi owocami, np. jabłkami i gruszkami, lub kandyzować. W Rosji używa się rokitnika jako przyprawy do mięs, a na Syberii spożywa się go na surowo z dodatkiem cukru. Liście suszone z rokitnika używane są do parzenia zdrowotnych herbat, lub są komponentem mieszanek herbacianych. W skali przemysłowej owoce te są bardzo cennym surowcem w przetwórstwie spożywczym, farmaceutycznym i kosmetycznym do wyrobu soków, nektarów i napojów, dżemów, kremów, balsamów, szamponów i pomadek do ust (fot. 6).

Właściwości zdrowotne

Owoce rokitnika, olej wyekstrahowany z nasion i miąższu oraz liście i pędy zawierają wiele bioaktywnych związków, witamin i minerałów ważnych dla ludzkiego zdrowia i diety. Wśród nich są witaminy z grupy B, C, E (“witamina młodości”) F, K, P, kwas foliowy, karotenoidy, czyli prowitamina A, antocyjany, flawonoidy, fosfolipidy, sterydy (prowitamina D), garbniki, cukry, kwasy organiczne (cytrynowy, jabłkowy, nikotynowy), oraz makro i mikroelementy takie, jak selen, żelazo, bor, mangan i inne. Rokitnik charakteryzuje się wysoką zawartością witaminy C w owocach, którą zachowuje nawet podczas przechowywania i przetwarzania, bo nie zawierają one niszczącego ją enzymu askorbinazy. Nasiona zawierają od 8 do 12,5% oleju (kwasy tłuszczowe nienasycone), witaminy B1, B2, i E oraz garbniki. Wszystkie w/w substancje biologicznie czynne wzmacniają wzrok, działają przeciwmiażdżycowo, opóźniają proces starzenia oraz zwiększają odporność na napromieniowanie rentgenowskie i radioaktywne. Stosowane są także do leczenia odparzeń, odmrożeń, odleżyn i egzem. Medycyna ludowa od dawna polecała rokitnik na wrzody żołądka, nadciśnienie, anemię, cukrzycę i choroby reumatyczne, a nawet nowotwory.

W podsumowaniu należy stwierdzić, że opisane gatunki krzewów owocowych (jagoda kamczacka, świdośliwa olcholistna, rokitnik pospolity) i inne perspektywiczne są godne polecenia i rozpowszechnienia w uprawie towarowej, także amatorskiej na działkach i w ogrodach przydomowych, ze względu na wysokie właściwości odżywcze i prozdrowotne dla człowieka. Owoce wszystkich w/w gatunków są bogate w różne bioaktywne składniki takie, jak m.in. polifenole, anocyjany, witaminy, związki mineralne (makro- i mikroelementy) i nienasycone kwasy tłuszczowe, pektyny i błonnik. Stanowią one niczym aptekę, tyle że żywą i naturalną, a zatem bardziej przyjazną dla zdrowia ludzkiego, często są zwane jako „bomba witaminowa” lub „hojny dar natury”.

Ponadto wszystkie gatunki mogą być uprawiane w naszych warunkach klimatycznych i glebowych, metodami konwencjonalnymi, ekologicznymi i integrowanymi.

Fotografie: S. Pluta

  1. Owoce jagody kamczackiej
  2. Przetwory z owoców jagody kamczackiej
  3. Owoce świdośliwy olcholistnej
  4. Przetwory z owoców świdośliwy olcholistnej
  5. Owoce rokitnika
  6. Przetwory z owoców rokitnika
[1] AMELANCHIER (Świdośliwa olcholistna) – nowy gatunek krzewów owocowych w Polsce, wydawnictwo „Oficyna Wydawnicza Oikos Sp. z o.o.” w Warszawie

“”

Dr hab. Stanisław Pluta, prof. IO

Zakład Hodowli Roślin Ogrodniczych, Instytut Ogrodnictwa w Skierniewicach
Absolwent Wydziału Ogrodniczego Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie. Pracownik naukowy Instytutu Ogrodnictwa w Skierniewicach od 1985 roku. Genetyk i hodowca nowych odmian porzeczki czarnej, agrestu, borówki wysokiej i świdośliwy w Zakładzie Hodowli Roślin Ogrodniczych. Jest członkiem zwyczajnym lub honorowym kilku krajowych i zagranicznych organizacji i stowarzyszeń. Jest autorem i współautorem wielu oryginalnych publikacji i doniesień naukowych w języku polskim i angielskim, monografii i instrukcji wdrożeniowych oraz ponad 140 artykułów popularno-naukowych. Autor 10 nowych odmian porzeczki czarnej i 2 odmian agrestu.